Khoyشهر گل سرخ
City of Roses
خوی
جغرافياي خوي
متن
شهر خوي ... در دشتي نسبتا وسيع در گوشه شمال غربي ايران كنوني قرار گرفته است. امروزه جزو استان آذربايجان غربي است و در زمان قديم جزو ايالت ماد صغير بوده است. طول جغرافيايي 45 درجه و 15 دقيقه و عرض جغرافيايي آن 38 درجه و 37 دقيقه مي‌باشد. {جغرافياي سياسي كيهان ص 161. فرهنگ جغرافيايي (ج 4 ص 201) طول و عرض خوي را بشرح زير تعيين كرده: طول 44 درجه و 58 دقيقه و عرض 38 درجه و 37 دقيقه. اختلاف ساعت خوي با تهران 25 دقيقه و 34 ثانيه مي‌باشد يعني ساعت 12 ظهر خوي ساعت 25 و 12 دقيقه ساعت تهران است.}

اين شهر از طرف جنوب به شهر شاهپور و از جنوب غربي به خاك مرند محدود است و با اين تحديد ناحيه سرحدي قُطور و ناحيه سُكمن‌آباد و چالْدران نيز جزو خوي محسوب گرديده است.

وسعت آن با توابعش در حدود 9000 كيلومترمربع است، اما دشت خوي كه آن را به مناسبت پست بودنش ”خوي چوخوري“ مي‌نامند در حدود چهل و پنج كيلومتر طول و چهل و پنج كيلومتر عرض دارد كه مساحت تقريبي آن 2000 كيلومتر است.

اين دشت بوسيله گردنه‌هاي قراتپه و دوه‌اوچان {پرتگاه شتر} و حمزيان بترتيب با شهر شاهپور و محال سُكمن‌آباد ”چاي پاره“ يا ”چاي باسار“ مربوط مي‌گردد. در سمت شرقي راه ترانزيتي و آسفالته سنتو كه اخيرا احداث شده خاك خوي را از يكانات و مرگان (ماركان) جدا مي‌سازد و راه‌آهني كه قرار است كشور تركيه را از راه ايران به مملكت پاكستان وصل كند از ناحيه سرحدي قطور و تقريبا بيست كيلومتري خوي مي‌گذرد.

ارتفاع دشت خوي تقريبا صد متر پايينتر از سطح درياچه رضائيه و در حدود 1200 متر است بطوريكه اگر كانالي درياچه رضائيه را به دشت خوي وصل كند آب اين درياچه از مسير رودخانه قطور وارد رودخانه ارس مي‌شود و خشك مي‌گردد.{}

نشيب دشت خوي از شمال غربي به جنوب شرقي است. كوه آرارات از خود شهر ديده نمي‌شود ولي اگر چهار فرسخ از خوي مستقيما به طرف غرب برويم (بين دو قريه قريس و شيون كندي در محل قزل زيارت) قله پرشكوه آرارات نمايان مي‌گردد. آرارات بلندترين قله آذربايجان و قفقاز و فلات ارمنستان است بطوريكه آنرا در اين ناحيه به ناف تشبيه كرده‌اند. اين قله به اطراف و جوانب امتداد پيدا مي‌كند و كوههاي اين سه منطقه را بوجود مي‌آورد.

رشته‌ايكه از سمت غرب منشعب مي‌گردد به دشت خوي كشيده مي‌شود و بلندترين قله آن در اين ناحيه اخير اَورين است كه طبق نوشته جغرافياي نظامي رزم‌آرا 3350 متر ارتفاع دارد. اين قله نيز بنوبه خود به سمت مغرب امتداد مي‌يابد تا بر خط مرزي دو كشور ايران و تركيه منطبق و رفته‌رفته از ارتفاع آن كاسته مي‌شود تا به دره رودخانه قطور منتهي مي‌گردد. امتداد جنوبي اين رشته گردنه قراتپه و قراءِ سيد تاج‌الدين و و خاكمردان و ديزج‌ديز را دور زده در شرق به كوههاي قريه ولديان منتهي و به اين وسيله به كوههاي مشو و گردنه يام متصل مي‌گردد و به راه تبريز و خوي مي‌رسد. ارتفاعات شمالي خوي نيز از سلسله جبال غربي آرارات منشعب و به سمت دشت خوي پيش مي‌آيد و پس از اينكه سمت شمالي خوي را دور زد در حوالي قريه ماركان به طرف شرق خم شده به دشت قرخلار متصل مي‌گردد. اين رشته نيز به راه تبريز و خوي منتهي مي‌شود. قلل و ارتفاعات مهم اين قسمت گردنه حَمزيان است و چنانكه قبلا گفتيم اين گردنه دشت خوي و محال چاي پاره را بهم مربوط مي‌كند و ديگر قله چله خانه است. {اين قله گويا به مناسبت اقامت چهل روزه صوفي معروف شاه نعمت الله ولي بدين نام مشهور گرديده است.}

رودخانه‌هاي خوي عموما از كوههاي شمال غربي سرچشمه مي‌گيرند و عبارتند از:

1. رودخانه قطور كه از كوههاي سرحدي تركيه و اطراف دره قطور سرچشمه مي‌گيرد در قريه بُيْلاپوش از گوشه جنوب غربي وارد جلگه خوي مي‌شود و اغلب آبادي‌هاي خوي را مشروب مي‌كند و پس از اينكه ضلع جنوبي خوي را پيمود به شرق امتداد مي‌يابد و از قريه ايواوغلي گذشته به رودخانه ارس مي‌ريزد. {ژاك دومرگان اين رودخانه را در كتاب جغرافيايي خود (ص 362 و 363) اغلب قزل چاي ناميده است ولي در هيچ جا به اين نام معروف نيست.}

2. رودخانه اَلَنْد از ارتفاعات ناحيه كردنشين الند در غرب خوي سرچشمه مي‌گيرد و در قريه بدلان شعبه ديگري به نام حصاربان مي‌ريزد و در موقع بهار كه پرآب مي‌گردد در حوالي قريه نوايي بوسيله مسير رودخانه قودوق بوغان به رودخانه قطور مي‌پيوندد.

رودخانه آق چاي نيز از ارتفاعات شمال غربي سرچشمه گرفته از محال چاي پاره عبور و آن را مشروب مي‌كند و در قريه ماركان به رودخانه قطور مي‌ريزد.

خاك خوي حاصلخيز است و رودخانه‌هاي سه‌گانه فوق با انهار فراوان و متعدد كه از چشمه‌سارهاي داخلي اين دشت تشكيل مي‌شود آب كافي زراعت در دسترس زارعين و كشاورزان مي‌گذارد. بدين جهت شهر خوي از زمان قديم محل زراعت و كشاورزي بوده است و سياحان خارجي كه از اين شهر گذشته‌اند يا درباره ايران مطالعاتي كرده‌اند از كشاورزي و زراعت و حاصلخيزي خاك خوي تعريف و تمجيد نموده‌اند. {ترجمه ژاك دومرگان (ص 396): ”علاوه بر اهميت آن به عنوان يك شهر گمركي خوي به سبب مزارع قابل توجهي كه آن را دور مي‌گيرند، همچنين بخاطر باغاتي كه محصولات آنها به مقدار زياد به روسيه صادر مي‌شود نيز غني است“.}

آب و هواي آن معتدل مايل به گرمي است. در زمستان وجود كوههاي حصارمانند آن را از نفوذ بادهاي سرد شمالي مصون نگاه مي‌دارد. در اين شهر از سوز سرماي زمستان شهر همجوار تبريز خبري نيست و اما در ماههاي اسفند و فروردين تغييرات جوي و گرما و سرماي نابهنگام تا آن اندازه كه موجب خسارت و از بين بردن ميوه و سردرختي شود در اين شهر اغلب اتفاق مي‌افتد. ريزش برف و باران در اين منطقه به اندازه كافي است تقريبا 0/54 متر و در تمام ايران بعد از سواحل بحر خزر در درجه اول قرار دارد.

وجود عوامل و استعدادهاي كشاورزي و صنعتي و تجارتي در اين شهر سبب شده كه جمعيت بسيار در اين دشت متمركز شود و محل مناسبي براي عمران و آبادي و تجارت گردد. {ترجمه ژاك دومرگان (ص 396): ”بيشتر جغرافي‌دانها خوي را از لحاظ اهميت قبل از اروميه جاي مي‌دهند و براي اين شهر اخير رقم 25000 نفر از سكنه را قبول مي‌كنند من بر اثر اطلاعات بسيار دقيق كه برايم فراهم آمدند مجبور به تغيير اين نظم شدم و شايد كه اروميه توسعه يافته و كه خوي برعكس تنزل و تقليل يافته باشد. اروميه امروز دومين شهر آذربايجان است ... خوي شهر سي هزار نفري واقع بر قزل چاي عليا وسط يك فلات واقع در كمي پائين‌تر از سطح اروميه مي‌باشد و مانند اين شهر اخير (يعني اروميه، مؤلف) در شاخ و برگ درختان گم و نهان است“.

دومرگان اين كتاب را در سالهاي 1890 و 1891 تاليف كرده كه مطابق با دهه اول قرن چهاردهم هجري قمري و مقارن با اواخر سلطنت ناصرالدين شاه قاجار است.

از آثارالبلاد (ص 527): ”و خوي مدينة معمورة من آذربايجان. ذات سور حصين و مياه و اشجار، كثيرالخيرات، وافرة الغلات، كثيرة الاهل، و اهلها اهل السنة و الجماعات علي مذهب واحد. ليس بينهم اختلاف المذاهب، يعمل بها اليباج الذي يسمونه الجولخ، بهاعين كنكله؟ حدثني بعض فقاءِ خوي ان هذه العين ينبع منها ماء كثير جداً بارد في الصيف و حار في الشتا“.}

... امروزه بخشهاي تابع خوي عبارتند از: 1. ولديان در قسمت جنوب شرقي. 2. ايواوغلي در ناحيه شمال كه حد وسط اين دو بخش راه تبريز و خوي مي‌باشد. 3. رهال در جنوب غربي. 4. فيرورق در مغرب و شمال غربي. 5. چاي‌پاره در شمال بخش ايواوغلي (حد وسط اين دو بخش گردنه حمزيان و قله چله‌خانه است). 6. سُكمن‌آباد در غرب بخش فيرورق (حد وسط اين دو بخش گردنه دَوَه اوچان است). 7. دو محال كردنشين قطور و الند كه در غرب بخشهاي رهال و فيرورق و سُكمن‌آباد هستند.

منبع: تاريخ خوي - مهدي آقاسي - چاپخانه شفق تبريز - 1350 - ص 1
اتصالات


.كليه حقوق براي خوی شهر گل سرخ محفوظ است