بازار قديمي
پل خاتون
دروازه سنگي
كليساي سورپ سركيس
مسجد سيدالشهدا
مسجد مطلب خان
مسجد ملاحسن
مناره شمس تبريزي
موزه خوي

▲ بازار قديمي

اين بازار كه بازمانده بازار گسترده بوده در ضلع شرقي شهر و محصور در بين خيابانهاي طالقاني و انقلاب و كوچه‌هاي دباغخانه و گذرقپان مي‌باشد.

فرم بازار داراي پلان مستطيلي است كه به علت نوسازي و گسترش شهر خوي در چند دهه اخير دخل و تصرفاتي در آن بعمل آمده است. بقاياي بازار موجود در زمان صفويه به بعد بوده مخصوصا بيشتر قسمتهاي آن به دستور عباس ميرزاي قاجار ساخته شده است.

اين مجموعه از چند راسته بازار سرپوشيده ”سراها“، ”چهارسوهاي خوش‌تركيب“ و گذرهاي قديمي كه بقاياي بافت بزرگتري مي‌باشد تشكيل شده است.

با وصف اينكه مقدار زيادي از راسته بازارها، كاروانسراها و ساير واحدهاي مربوطه بعدا نوسازي و از حالت اوليه خارج شده ولي همين مقدار از بازار كه باقي مانده بسيار باارزش و داراي اتصال منظم و در مجموع از نظر معماري متناسب و هماهنگ مي‌باشد.

با توجه به ويژگي‌هاي معماري اقليمي، بازار خوي مانند بازارهاي اصفهان، كرمان و ... فاقد تزئينات خاص گچبري و كاشيكاري آجري، كتيبه و ... مي‌باشد تنها در بعضي از قسمتها، مخصوصا در چهارسوهاي آن نظم و دقت قابل‌توجهي در كاربرد فن كَشه چيني آجر به كار رفته است.

▲ پل خاتون

اين پل در دو كيلومتري جنوب شرقي شهرستان خوي روبروي يكي از شعبات رودخانه قطور به موازات جاده آسفالته خوي - اروميه ساخته شده است.

با توجه به مدارك تاريخي اين پل از آثار احمد خان دنبلي يكي از بزرگان خوي بوده كه بين سالهاي 1170-1200 ه.ق احداث شده است. مشخصات معماري اين اثر بطور اجمال عبارت است از: قسمت تحتاني پل، شامل پايه‌ها و موج‌شكنهايي به شكل گُرده ماهي از سنگهاي نسبتا بزرگ و منظم، ملات، ماسه، آهك مي‌باشد اما مصالح قسمت فوقاني پل از آجر انتخاب گرديده است. بناي مذكور داراي 7 دهانه بزرگ آبرو بوده در بين دهانه‌هاي بزرگ و بر روي پايه‌هاي سنگي، به صورت منظم 7 دهانه طاقنماي تزئيني تعبيه شده است.

▲ دروازه سنگي

اين بناي تاريخي در جنوب شرقي و در داخل بافت قديمي شهر خوي قرار دارد. اين اثر از نمونه‌هاي باقيمانده دروازه حصار تدافعي شهرهاي قديمي است كه جبهه شمالي آن متصل به بازار تاريخي خوي و در ارتباط با بافت قديمي شهر مي‌باشد. بعضي از مورخين اين اثر را به دوره ايلخانيان نسبت مي‌دهند. ولي منابع ديگري دروازه را مربوط به دوره قاجاريه مي‌دانند كه اين نظريه با توجه به سبك معماري و مقايسه با آثار باقيمانده دوره قاجاريه در تبريز و خوي معقول بنظر مي‌رسد.

نماي خارجي ضلع شمالي دروازه كه در امتداد بازار قديمي خوي قرار دارد با آجر ساخته شده ولي روكار نماي ضلع جنوبي بنا از سنگهاي سياه و سفيد رنگ كه به صورت تركيبات موزون و هماهنگ مي‌باشد نماسازي شده است. در طرفين جرزهاي ضلع جنوبي دروازه نقش دو شير در حال سكون حجاري شده است.

▲ كليساي سورپ سركيس

اين بناي تاريخي در زميني به مساحت تقريبي نيم هكتار در گوشه شمال غربي شهر و در محله قديمي ”امامزاده“ واقع شده است.

زمان ساخت آن را به دو دوره متفاوت (قرن چهار و ميلادي) نسبت مي‌دهند و تعميرات اساسي را مربوط به دوره صفويه مي‌دانند كه فرم فعلي كليسا را دربر دارد. كليساي مذكور به دنبال حوادث سال 1918 ميلادي اين شهرستان به صورت متروك مانده است.

كليسا داراي پلان مستطيل‌شكل با محراب و ديگر خصوصيات خاص معماري مربوط به اين قبيل اماكن مي‌باشد. نماي كليسا از خارج به فرم مكعب مستطيل و با دو ورودي از سمت جنوب و غرب و چهار زوج روزنه كوچك و يك پنجره همراه با شش عدد ستون سنگي با پلان‌هاي صليبي از داخل آرايش يافته است. سنگهاي قوس سردرهاي ورودي بنا داراي نقوش و حجاري‌هايي بوده و در بعضي قسمتها نيز نقش صليب به روي سنگها حك شده است. تنها بخش محراب نيمه‌مخروبه آن داراي نقاشي‌هاي مذهبي شامل گل و بوته و نقوش اسليمي با رنگهاي تند بر روي گچ زينت‌بخش اين بناي قديمي است.

با انجام تعميرات و حفاظت‌هاي دو دهه اخير توسط سازمان در اين اثر باستاني خوشبختانه ساختمان كليسا در حال حاضر وضع مطلوبي دارد.

▲ مسجد سيدالشهدا

مسجد سيدالشهدا در بخش مركزي خوي و در ضلع شمال خيابان انقلاب قرار گرفته است. اين مسجد بنائيست مربوط به دوره قاجاريه كه در ساختمان آن مخصوصا طاق و گنبد پوششي سالن ورودي از نظر آجركاري دقت و ظرافت خاصي بكار رفته است.

تاريخ احداث بنا را سال 1226 ه.ق ذكر نموده‌اند كه با توجه به مشابهت تزئينات آجري آن با مسجد ملاحسن تاريخ فوق صحيح بنظر مي‌رسد. ساختمان مسجد شامل شبستاني يك‌طبقه با سه فرش‌انداز و يك راهروي ورودي مي‌باشد تركيب و تناسب سالن و دالان ورودي بسيار هماهنگ و تزئينات آجري نماي داخلي در گنبدهاي سقف پوششي و گوشواره‌اي مربوطه بسيار جالب توجه مي‌باشد.

▲ مسجد مطلب خان

اين بناي قديمي در مركز شهر و در كنار خيابان طالقاني قرار گرفته است. با توجه به شواهد معماري و نظريه كارشناسان، زمان اوليه ساخت مسجد منسوب به دوره ايلخاني بوده، بعدها ساختمان مسجد به دلايلي ويران و احتمالا در اوايل دوره قاجاريه مجددا بناي كنوني بر روي بقاياي قبلي ساخته گرديده است.

ساختمان مسجد از يك شبستان بزرگ روباز با پلان مربع‌شكل كه دورتادور آن حجرات دوطبقه و شاه‌نشين‌هاي رفيع و ايواني عظيم (كه در حال حاضر سقف پوششي آن فرو ريخته) تشكيل شده است.

جبهه بيروني و دروني اين مسجد آجري فاقد هر نوع تزئينات مي‌باشد، فقط قسمت فوقاني شاه‌نشين بالاي محراب ورودي شبستان، با مقرنس‌هاي درشت گچي آرايش داده شده است. قسمتهاي داخلي ايوان و طرفين ورودي آن را بوسيله آجرچيني (با پس و پيش آوردن آجرها) حالت سايه‌روشن دلپذيري به آن داده‌اند. گويا اين زيرسازي و فرم كار جهت انجام تزئيناتي مانند روكار آجري يا سنگ منظور شده كه ناتمام باقي مانده است.

▲ مسجد ملاحسن

اين اثر تاريخي در ضلع جنوبي خيابان انقلاب و تقريبا روبروي مسجد قديمي سيدالشهدا قرار گرفته است. با توجه به مدارك موجود اين بنا در سال 1316 ه.ق توسط حاجي آقا حسني فرزند ملا حسن امام جمعه خوي در زمان قاجاريه ساخته شده است.

ورودي اصلي مسجد با يك هشتي به سالن شبستان با سه فرش‌انداز و دو رديف ستون سنگي تراش به فرم 8 ضلعي ختم مي‌شود. در ضلع شرقي ورودي مسجد مناره آجري نسبتا مرتفعي قرار گرفته است.

تزئينات و آرايش‌هاي چشمگير بنا در نوع آجرچيني گنبدهاي سقف پوششي سالن شبستان مسجد خلاصه مي‌شود كه در نوع خود شاهكاري نفيس محسوب مي‌گردد.

▲ مناره شمس تبريزي

اين مناره در گوشه شمال غربي شهر داخل باغ مشجري ساخته شده است. بعضي از مورخين ساختمان مناره شمس را به امير جعفر دنبلي ملقب به شمس الملك متوفي به سال 555 ه.ق كه يكي از مشاهير اين سلسله است نسبت مي‌دهند و برخي آن را كاخ زمستاني شاه اسماعيل صفويه مي‌دانند و اعتقاد دارند تزئينات مناره كه با شاخ بزكوهي و جمجمه حيوان انجام گرفته حاصل يك روز شكار اين پادشاه مي‌باشد. اما نسبت زمان احداث بنا به دوره صفويه بيشتر مقرون به صحت مي‌باشد. مناره برج استوانه‌اي شكل مي‌باشد كه حدود 12 متر ارتفاع دارد و به صورت مجوف بوده و پلكان مارپيچي از ورودي مناره كه در قسمت پايين آن قرار دارد به انتهاي آن منتهي مي‌شود.

▲ موزه خوي

موزه خوي واقع درتقاطع كوچه شهيدي و نوراله خان در سال 1348 تاسيس و داراي يك سالن مخصوص نمايش اشياء مي‌باشد كه در آن اشيائي مربوط به دوره‌هاي ماقبل تاريخ و تاريخي اسلامي و نيز اشيائي مربوط به هنرهاي ملي و تزئيني و مردم‌شناسي به نمايش گذاشته شده. علاوه بر 275 قلم اشياء موزه‌اي مذكور، جهت غني‌تر كردن اموال فرهنگي آن 277 قلم اشياء تاريخي و هنري نفيس توقيفي از گمرك مرز بازرگان به مجموعه اين موزه اضافه گرديده است.

منبع: راهنماي آثار تاريخي شهرستان خوي - سازمان ميراث فرهنگي كشور - مركز آذربايجان غربي

فرمان ابوالمظفر شاه طهماسب در خصوص معافيت بازاريان خوي از پرداخت ماليات - دوره صفوي By order Shoh Tahmasb concerning bazar - Safavian Era

منبع: راهنماي موزه خوي - مديريت ميراث فرهنگي استان آذربايجان غربي 1379